Historia Węgierka

Historia Węgierki

     Węgierka położona jest nad rzeką Mleczką, przy trasie łączącej Jarosław z Pruchnikiem. Niewiadomo kiedy miejscowość została założona, istniała już w połowie XIV wieku, a pierwsza wzmianka pochodzi z 1358 roku. W tym czasie Węgierka była własnością protoplasty rodów Pruchnickich i Rozborskich herbu Korczak, zwanego w źródłach „Słoneczkiem”. Musiał on należeć do grona znaczniejszych panów na Rusi, skoro spotykamy go wśród świadków nadania przywileju dla miasta Lwowa w 1356 roku przez Kazimierza Wielkiego. W literaturze popularnej rok 1358 przyjmuje się z datę założenia wsi przez Kazimierz Wielkiego. Według badań Krzysztofa. Wolskiego nad osadnictwem okolic Pruchnika początkowo lokowano Węgierkę pod nazwą Uherska Wola (obecna południowa część wsi), później w miarę rozwoju wsi  nazwę zmieniono na Uherce. Słowo wola w czasach staropolskich miało to samo znaczenie co wolność. Stąd ziemie pustą, oddaną osadnikom z uwolnieniem ich na pewną liczbę lat od wszelkich służb, powinności i czynszów dla dziedzica nazywano Wolą. Wole i Wólki zaczęły powstawać już w XIII wieku, ale najwięcej założono ich w wieku XIV. Każdy z osadników otrzymywał nadział ziemi  z uwolnieniem od wszelkich opłat na okres od kilku do kilkudziesięciu lat, co pozwalało  człowiekowi okresowo wolnemu na dobre zagospodarowanie. Nazwa Uherce utrzymała się aż do połowy XVII wieku (jeszcze w rejestrze poborowym ziemi przemyskiej z 1628 roku miejscowość wymieniana jest jako Uherce). Z nazwą Węgierka wiąże się kilka legend. Według jednej z nich nazwa ta pochodzi od pochodzenia żony jednego z Pruchnickich, który z wyprawy wojennej przywiózł sobie piękną Węgierkę. Inna legenda donosi, iż Stanisław Stadnicki, Diabeł Łańcucki okryty złą sławą awanturnika i warchoła, w istniejącej już wsi osadził węgierskich najemników. Najpewniej nazwa Węgierka po pozostałość po osadnictwie wołoskim. Na przełomie XIV i XV wieku właścicielem Węgierki był Maciej Mzurowski, z inicjatywy, którego na początku XV wieku powstała Wola Węgierska. W drugiej połowie XV wieku wieś jest na zmianę własnością Pruchnickich i Rozborskich. W 1506 roku właścicielem Węgierki był Piotr z Pruchnika, którego córka wyszła za Jan Pieniążka herbu Odrowąż, wnosząc mu Wieś w posagu. W rękach Pieniążków pozostawała Węgierka do połowy XVII wieku. Pieniążkowie byli fundatorami zamku w Węgierce, którego ruiny możemy podziwiać do dziś. Jednak pierwsza informacja o rezydencji pochodzi z 1484 roku, a tyczy się pożyczki zaciągniętej przez Piotra Rozborskiego od Jana z Bystrowic w kwocie 200 florenów. Powstałe w końcu XVI wieku założenie basztowo – bastejowe posiadało skrzydła mieszkalne od południa o szerokości 7,8 m. i zachodu o szerokości 10, 1 m. Zostały wybudowane jedynie dwie baszty – basteje: północna o średnicy 13,20 m. i południowa o średnicy 9,5 – 10 m, a całe założenie nie zostało zrealizowane do końca. Baszta w czasach galicyjskich pełniła rolę więzienia, w którym więziono złodziei i chłopów odmawiających wykonywania pańszczyzny. Węgierka rozwijała się korzystnie, położona  na ruchliwym szlaku handlowym, wiodącym od Wisły pod Sandomierzem przez Jarosław w kierunku przełęczy dukielskiej i dalej na Węgry. Rejestr cechu kuśnierzy w Dubiecku notuje trzy zapisy na naukę osób pochodzących w Węgierki ( 1588, 1592,1594). Po nauczeniu się zawodu i wyzwolinach zapewne obsługiwali ruchliwy gościniec handlowy.   W połowie XVII wieku Węgierka wraz z Wolą Węgierską przeszła w posiadanie Józefa Gorajskiego herbu Korczak. W 1651 roku obie włości liczyły 8 łanów, na 1 łanie dodatkowo gospodarował karczmarz. We wsi znajdowała się karczma,  młyn o 1 kole i  stary młyn żarnowy oraz cerkiew. Mieszkało 14 zagrodników posiadających rolami i 4 zagrodników bez ról, 15 komorników w tym 5 bez bydła oraz 3 płócienników (tkaczy) – obsługujący  ruchliwy szlak prowadzący na Węgry. Wojny polowy XVII wieku dotykają również Węgierkę. W rejestrze poborowym z 1658 roku nie zapisano żadnej informacji dotyczącej wsi. Należy przypuścić, iż miejscowość została dotkliwie spustoszona, jak i inne osady przez wojska szwedzkie, często szukające żywności w okolicach Pruchnika i oddziały siedmiogrodzkie. Potwierdza rejestr pogłównego z 1674 r. Węgierka z Wolą Węgierską  zapłaciły zaledwie 16 florenów podatku. W 1713 roku Węgierkę zamieszkiwało 10 kmieci, obrabiających 48 zagonów pola i odrabiających trzydniową pańszczyznę, 12 kmieci, obrabiających 24 zagony pola i również odrabiających trzydniową pańszczyznę,7 zagrodników ćwierciowych, 20 zagrodników ograbiających dwudniową pańszczyznę pieszą i 30 chałupników. Mieszkał również pop, we wsi były 3 młyny, jednak pola nie były zbyt urodzajne. Po Gorajskich Węgierka przeszła w ręce Siemianowskich, a później Rosnowskich. Józef Rosnowski zaczął nawet zakładać miasteczko Tuliczów, konkurencyjne dla Pruchnika. Przed 1730 rokiem zaczął nawet zwozić drewno na budowę ratusza. Ratusz miał stanąć na skrzyżowaniu dróg, gdzie stała zajezdna karczma. Jednak w 1731 r. sprzedał wieś Józefowi Morskiemu, cześnikowi przemyskiemu i wraz z przejściem Węgierki w ręce tego samego właściciela, w którego posiadaniu był Pruchnik plan upadł. Kolejnymi właścicielami Węgierki byli Morscy, później wieś należała do Dzieduszyckich, Szembeków i Mycielskich. W 1785 roku w Węgierce było 50 osób obrządku rzymskokatolickiego, a razem z mieszkańcami Tyniowic, Chorzowa i Czudowic  należeli do parafii tegoż obrządku w Pruchniku

            W 1880 roku Węgierka liczyła 818 mieszkańców, z których 421 było wyznania grekokatolickiego, a 357 rzymskokatolickiego, reszta to Żydzi. Majątek ziemski należący do Szembeków prosperował bardzo dobrze. Była tu  gorzelnia, browar, dwa młyny, tartak, cegielnia i dwa folwarki. Łącznie posiadłość zajmowała ponad 1000 mórg, z czego prawie połowa była zalesiona. Mieszkańcy wsi gospodarowali natomiast na łącznej powierzchni 1100 mórg. Nieco wcześniej bo 1853 roku założono szkołę filialną, którą 23 maja 1875 zorganizowano jako publiczną, dwuklasową. Szkoła mieściła się w murowanym budynku z 1815 roku, w 1902 roku uczęszczało tam 144 uczniów. Nauczycielem był Kazimierz Wojdyło. W 1899 roku założono bibliotekę i kółko rolnicze. Węgierka w 1902 r. liczyła 170 domy, we wsi mieszkało 1076 osób, w tym obszar dworski obejmował 18 domów, a mieszkało tam 160 osób. Liczba mieszkańców nie zmieniła się również w 1909 roku, a w 1938 roku miejscowość zamieszkiwało około 1400 mieszkańców, z czego 533 było obrządku grekokatolickiego.

     Najbardziej interesującym zabytkiem Węgierki jest zespół dworski, a szczególnie fragment założenia bastejowego, powstałego w drugiej połowie XVI wieku, w czasach Pieniążków – ruiny potężnej, okrągłej, kamienno – ceglanej baszty. W sąsiedztwie dawnego zamku, na wzgórzu, znajduje się dawny zespół dworski wraz z resztkami parku krajobrazowego (1). Godny uwagi jest również kościół rzymskokatolicki, dawna cerkiew grekokatolicka pod wezwaniem św. Paraskewii, filia parafii Pruchnik.  Murowana świątynia została wzniesiona w 1886 roku, jako dwudzielna z przedsionkiem, ale bez kopuły (2). Nie była to pierwsza świątynia, źródła notują cerkiew już w 1510 roku. Jednak kiedy uległa zniszczeniu trudno dociec. We wsi można zobaczyć także malownicze, zabytkowe kapliczki i krzyże oraz drewniane chałupy, głównie z przełomu XIX i XX wieku.  

autor: Jacek Bazak

(1) – obecnie teren ten wraz z znajdującymi się na nim zabytkami przeszedł pod gminę Pruchnik,

(2) – w ____ w Węgierce postawiony został nowy kościół przy drodze głównej. Stara cerkiew stoi nieużytkowana.

Scroll to Top